چگونه از وسایل برقی در برابر رعد و برق محافظت کنیم؟
رعد و برق فقط یک پدیده جوی پر سر و صدا نیست و در بعضی شرایط می تواند برای تجهیزات برقی و الکترونیکی داخل ساختمان نیز خطر ایجاد کند. برخورد صاعقه با خطوط برق، ساختمان یا حتی نقاط نزدیک می تواند یک افزایش ناگهانی و شدید ولتاژ در شبکه ایجاد کند. این اضافه ولتاژ ممکن است در مدت بسیار کوتاهی به وسایلی مانند تلویزیون، مودم، کامپیوتر، سیستم صوتی، یخچال و سایر تجهیزات دارای برد الکترونیکی برسد و به قطعات حساس آنها آسیب بزند.
برای محافظت از وسایل برقی در برابر رعد و برق نباید تنها به یک محافظ پریزی معمولی تکیه کرد. نوع سیم کشی ساختمان، وجود سیستم ارت مناسب، استفاده از تجهیزات حفاظت در برابر اضافه ولتاژ و جدا کردن تجهیزات حساس پیش از شروع طوفان، همگی در کاهش احتمال خسارت نقش دارند. شناخت مسیر ورود اضافه ولتاژ نیز مهم است، زیرا در بعضی وسایل مانند تلویزیون و مودم، خطر فقط از سمت کابل برق وارد نمی شود.
رعد و برق چگونه باعث سوختن وسایل برقی می شود؟
زمانی که صاعقه تخلیه می شود، مقدار بسیار زیادی انرژی در مدت کوتاهی جابه جا می شود. اگر این تخلیه به شبکه برق، کابل ها، تجهیزات نزدیک ساختمان یا خود ساختمان ارتباط پیدا کند، ممکن است یک موج اضافه ولتاژ در سیم کشی ایجاد شود. این موج با نوسان معمولی برق تفاوت دارد و می تواند بسیار سریع و شدید باشد.
برای آسیب دیدن وسایل برقی الزاما لازم نیست صاعقه مستقیما به خانه برخورد کند. برخورد با خطوط برق یا نقطه ای نزدیک ساختمان نیز ممکن است شرایطی ایجاد کند که اضافه ولتاژ از طریق سیم کشی به داخل ساختمان منتقل شود. وسایلی که قطعات الکترونیکی ظریف، منبع تغذیه سوئیچینگ و بردهای کنترلی دارند معمولا در برابر این افزایش ناگهانی ولتاژ حساس تر هستند.
مسیر ورود اضافه ولتاژ نیز همیشه پریز برق نیست. برای مثال تلویزیون علاوه بر کابل برق ممکن است به آنتن، گیرنده دیجیتال، کابل شبکه یا دستگاه های دیگری متصل باشد. مودم نیز ممکن است همزمان به برق و خط تلفن یا کابل شبکه اتصال داشته باشد. در چنین شرایطی یک موج الکتریکی می تواند از مسیری غیر از پریز وارد دستگاه شود.
شدت آسیب هم همیشه یکسان نیست. گاهی وسیله بلافاصله خاموش می شود و دیگر روشن نمی شود، اما در بعضی موارد تنها یک ورودی یا بخشی از مدار آسیب می بیند و دستگاه همچنان کار می کند. حتی ممکن است اثر خرابی مدتی بعد به صورت خاموش شدن ناگهانی، اختلال عملکرد یا مشکل در منبع تغذیه ظاهر شود.
چگونه از وسایل برقی هنگام رعد و برق محافظت کنیم؟
بهترین روش برای کاهش خطر رعد و برق، ایجاد چند لایه حفاظتی است. هیچ وسیله واحدی نمی تواند در تمام شرایط حفاظت کامل ایجاد کند، به خصوص زمانی که برخورد مستقیم صاعقه یا اضافه ولتاژ بسیار شدید رخ دهد. به همین دلیل بهتر است حفاظت از سطح ورودی برق ساختمان شروع شود و تا تجهیزات حساس ادامه پیدا کند.
مهم ترین اقدامات شامل این موارد هستند:
- استفاده از تجهیزات حفاظت در برابر اضافه ولتاژ یا SPD مناسب در تابلو برق
- اجرای صحیح سیستم ارت و بررسی کیفیت اتصالات آن
- استفاده از محافظ اضافه ولتاژ مناسب برای تجهیزات حساس
- جدا کردن وسایل حساس از برق پیش از شروع طوفان در صورت امکان
- توجه به کابل آنتن، شبکه و سایر مسیرهایی که از بیرون ساختمان وارد تجهیزات می شوند
- استفاده از UPS مناسب برای تجهیزاتی که علاوه بر حفاظت، به برق پشتیبان نیز نیاز دارند
SPD یا سرج ارستر در تابلو برق برای محدود کردن اضافه ولتاژهای گذرا طراحی شده است و می تواند بخش مهمی از سیستم حفاظت ساختمان باشد. البته انتخاب نوع SPD، محل نصب و نحوه اجرای آن اهمیت زیادی دارد و نصب غیر اصولی می تواند تاثیر سیستم حفاظتی را کاهش دهد.
سیستم ارت نیز به تنهایی جایگزین SPD نیست، اما یکی از اجزای مهم یک سیستم حفاظتی صحیح محسوب می شود. عملکرد مناسب بسیاری از تجهیزات حفاظتی به وضعیت سیم کشی، هم بندی و اتصال زمین ساختمان وابسته است. در ساختمان هایی که ارت وجود ندارد یا به شکل نامناسب اجرا شده، اضافه کردن یک محافظ پریزی ساده به تنهایی راه حل کاملی نیست.
آیا محافظ برق جلوی آسیب رعد و برق را می گیرد؟
محافظ برق می تواند مفید باشد، اما باید مشخص شود منظور از محافظ چه وسیله ای است. بسیاری از محافظ هایی که برای یخچال، تلویزیون یا کامپیوتر استفاده می شوند بیشتر برای قطع برق در زمان خارج شدن ولتاژ شبکه از محدوده مشخص طراحی شده اند. چنین محصولی لزوما همان عملکرد یک SPD تخصصی را در برابر موج های بسیار سریع اضافه ولتاژ ندارد.
سرج ارستر یا SPD برای مقابله با اضافه ولتاژهای گذرا طراحی شده است و معمولا در تابلو برق نصب می شود. بسته به طراحی سیستم برق ساختمان، ممکن است چند مرحله حفاظت در نقاط مختلف در نظر گرفته شود. در مقابل، محافظ های پریزی بیشتر در نزدیکی مصرف کننده قرار می گیرند و مشخصات آنها باید بررسی شود تا مشخص باشد واقعا قابلیت حفاظت در برابر Surge دارند یا فقط افزایش و کاهش طولانی تر ولتاژ را تشخیص می دهند.
UPS نیز با این دو وسیله یکسان نیست. وظیفه اصلی UPS تامین برق پشتیبان در زمان قطع برق است و بعضی مدل ها امکانات حفاظتی بیشتری نیز دارند. بنابراین صرف وجود UPS به معنی داشتن حفاظت کامل در برابر هر نوع صاعقه نیست.
در نتیجه، پاسخ کوتاه این است که یک کوتاه این است که یک محافظ برق معمولی نباید تنها خط دفاعی ساختمان در برابر رعد و برق باشد. برای تجهیزات گران قیمت و ساختمان هایی که در معرض صاعقه قرار دارند، ترکیب حفاظت تابلو برق، ارت مناسب و حفاظت تکمیلی تجهیزات راهکار منطقی تری است.
آیا هنگام رعد و برق باید وسایل را از برق بکشیم؟
جدا کردن کامل تجهیزات حساس از برق می تواند یکی از موثرترین روش ها برای کاهش مسیر ورود اضافه ولتاژ باشد، اما زمان انجام این کار اهمیت زیادی دارد. بهتر است تلویزیون، کامپیوتر، کنسول بازی، سیستم صوتی و سایر تجهیزات غیر ضروری پیش از رسیدن طوفان و شروع رعد و برق از پریز جدا شوند.
اگر تلویزیون به آنتن خارجی یا تجهیزات دیگری متصل است، فقط خارج کردن دوشاخه برق همیشه تمام مسیرهای رسانا را قطع نمی کند. کابل آنتن یا بعضی خطوط ارتباطی نیز ممکن است مسیری برای انتقال اضافه ولتاژ ایجاد کنند. بنابراین در مناطقی که طوفان و صاعقه شدید رخ می دهد، حفاظت از این مسیرها نیز باید در طراحی سیستم در نظر گرفته شود.
نکته مهم این است که پس از شروع فعال رعد و برق نباید برای جدا کردن وسایل به سراغ سیم ها، تجهیزات بیرونی، آنتن یا کابل هایی رفت که ممکن است در معرض صاعقه باشند. جدا کردن وسایل باید پیش از طوفان انجام شود، نه زمانی که صاعقه در نزدیکی ساختمان در حال وقوع است.
برای وسایلی مانند یخچال که معمولا نمی توان هر بار آنها را از برق جدا کرد، وجود حفاظت مناسب در تابلو و استفاده از تجهیزات حفاظتی استاندارد اهمیت بیشتری پیدا می کند.
آیا رعد و برق باعث سوختن تلویزیون می شود؟
بله، رعد و برق می تواند باعث آسیب دیدن تلویزیون شود، اما این موضوع همیشه به معنی برخورد مستقیم صاعقه با ساختمان نیست. اضافه ولتاژ ناشی از صاعقه ممکن است از طریق برق شهری یا یکی از کابل های متصل به تلویزیون وارد مدار شود و به بخش های حساس دستگاه آسیب بزند.
تلویزیون های جدید دارای برد پاور، مین برد و مدارهای الکترونیکی حساسی هستند. افزایش شدید و ناگهانی ولتاژ می تواند به منبع تغذیه فشار وارد کند یا از طریق ورودی های دیگر به بخش های داخلی برسد. در بعضی موارد آسیب فقط محدود به یک قسمت است و در موارد شدیدتر تلویزیون به طور کامل از کار می افتد.
کابل آنتن نیز باید جدی گرفته شود. اگر سیستم آنتن یا تجهیزات متصل به آن در معرض اثرات صاعقه قرار بگیرند، ممکن است اضافه ولتاژ از این مسیر وارد تلویزیون شود. به همین دلیل ممکن است تلویزیونی که از یک محافظ برق استفاده می کند همچنان از مسیر دیگری آسیب ببیند.
وجود محافظ برق احتمال بعضی آسیب ها را کاهش می دهد، اما تضمین نمی کند که تلویزیون در برابر هر صاعقه ای سالم بماند. سطح حفاظت به نوع محافظ، وضعیت سیم کشی، ارت ساختمان، وجود SPD و سایر اتصالات تلویزیون بستگی دارد.
علت روشن نشدن تلویزیون بعد از رعد و برق
اگر تلویزیون بلافاصله بعد از رعد و برق روشن نمی شود، اولین احتمال این است که یکی از بخش های مسیر تغذیه یا مدار داخلی آسیب دیده باشد. با این حال نباید بدون بررسی نتیجه گرفت که مین برد یا برد پاور سوخته است، زیرا مشکل می تواند از پریز، محافظ برق یا حتی برق همان مدار ساختمان باشد.
ابتدا می توان بدون باز کردن تلویزیون، برق پریز را با یک وسیله سالم یا روش ایمن بررسی کرد. اگر تلویزیون به محافظ متصل است، وضعیت محافظ نیز باید کنترل شود. گاهی خود محافظ پس از یک اضافه ولتاژ شدید آسیب می بیند و دیگر خروجی برق ندارد.
اگر برق ورودی سالم باشد اما تلویزیون هیچ واکنشی نشان ندهد، احتمال آسیب به بخش تغذیه، فیوز داخلی، برد پاور یا سایر مدارهای داخلی وجود دارد. اگر چراغ استندبای روشن است ولی تصویر ظاهر نمی شود، نوع خرابی می تواند متفاوت باشد و ممکن است بخش های دیگری نیاز به بررسی داشته باشند.
در صورتی که تلویزیون بوی سوختگی دارد، صدای غیرعادی از آن شنیده می شود یا پس از اتصال مجدد رفتار غیر طبیعی نشان می دهد، بهتر است دوباره روشن نشود. باز کردن تلویزیون برای بررسی فیوز یا برد نیز کار مناسبی برای کاربر عادی نیست، چون بعضی بخش های منبع تغذیه حتی پس از قطع برق می توانند ولتاژ خطرناک داشته باشند.
کدام وسایل در برابر رعد و برق حساس تر هستند؟
وسایلی که برد الکترونیکی و مدارهای کنترلی حساس دارند بیشتر از تجهیزات ساده در معرض خسارت ناشی از اضافه ولتاژ قرار می گیرند. تلویزیون، کامپیوتر، لپ تاپ متصل به شارژر، مودم، روتر، کنسول بازی، گیرنده دیجیتال، سیستم های صوتی و تجهیزات خانه هوشمند از مهم ترین نمونه ها هستند.
مودم و تلویزیون از این نظر اهمیت بیشتری دارند که ممکن است علاوه بر برق، به مسیرهای ارتباطی دیگری نیز متصل باشند. وجود چند اتصال باعث می شود هنگام طراحی حفاظت فقط پریز برق در نظر گرفته نشود.
لوازم خانگی جدید نیز به دلیل استفاده گسترده از بردهای الکترونیکی باید مورد توجه قرار بگیرند. یخچال، ماشین لباسشویی، ظرفشویی، پکیج، کولر و بعضی سیستم های سرمایشی جدید دارای مدارهای کنترلی هستند که خرابی آنها می تواند هزینه تعمیر قابل توجهی ایجاد کند.
در مقابل، حساس بودن یک وسیله فقط به قیمت آن ارتباط ندارد. یک دستگاه ارزان با برد الکترونیکی حساس ممکن است سریع تر از یک وسیله گران اما دارای حفاظت داخلی مناسب آسیب ببیند. نوع منبع تغذیه، طراحی مدار، کیفیت تجهیزات حفاظتی و مسیرهای متصل به دستگاه همگی در میزان آسیب پذیری تاثیر دارند.
بعد از رعد و برق و روشن نشدن وسایل چه کار کنیم؟
اگر پس از یک طوفان یکی از وسایل روشن نمی شود، بهتر است قبل از متهم کردن خود دستگاه، مسیر تامین برق بررسی شود. وضعیت فیوز یا کلید مربوط به آن مدار، پریز و محافظ برق را کنترل کنید. اگر چند وسیله در یک بخش از خانه به طور همزمان خاموش شده اند، احتمال دارد مشکل از مدار برق یا وسیله حفاظتی مشترک باشد.
اگر فقط یک دستگاه روشن نمی شود و سایر وسایل همان پریز یا مدار سالم هستند، احتمال خرابی خود دستگاه بیشتر می شود. در تجهیزات دارای آداپتور خارجی مانند بعضی مودم ها و وسایل الکترونیکی، خرابی آداپتور نیز باید بررسی شود و همیشه به معنی سوختن دستگاه اصلی نیست.
وسیله ای که بوی سوختگی، تغییر شکل، داغی غیر طبیعی، جرقه یا صدای غیر عادی دارد نباید چند بار برای آزمایش به برق متصل شود. اتصال مجدد می تواند خرابی را شدیدتر کند یا خطر ایمنی ایجاد کند. برای تلویزیون، کامپیوتر، یخچال و سایر دستگاه های دارای برد الکترونیکی، عیب یابی داخلی بهتر است توسط تعمیرکار یا تکنسین متخصص انجام شود.
اگر بعد از رعد و برق چند وسیله مختلف در ساختمان آسیب دیده اند، فقط تعمیر آنها کافی نیست. در چنین شرایطی بهتر است وضعیت ارت، تابلو برق و تجهیزات حفاظت در برابر اضافه ولتاژ نیز بررسی شود تا مشخص شود ساختمان برای طوفان های بعدی حفاظت مناسبی دارد یا خیر.
